Biyoçeşitlilik Nedir? Genetikten Ekosisteme Çeşitlilik

Biyoçeşitlilik yalnızca tür sayısı değildir

Biyoçeşitlilik, bir ekosistemde, biyomda veya Dünya genelinde bulunan yaşam formlarının çeşitliliğidir. Hayvanlar ve bitkilerin yanı sıra mantarlar, bakteriler ve diğer mikroorganizmalar da bu tanıma dahildir.

Bir bölgedeki biyoçeşitliliği anlamak için yalnızca 'kaç tür var?' sorusu yeterli değildir. Aynı türün bireyleri arasındaki genetik farklılıklar ve farklı yaşam alanlarının varlığı da hesaba katılır. Örneğin iki alanda aynı sayıda tür bulunabilir; fakat alanlardan birinde canlılar birkaç türe yığılmış, diğerinde ise türler daha dengeli dağılmış olabilir. Bu iki alanın biyoçeşitlilik yapısı aynı kabul edilmemelidir.

Burada iki kavramı ayırmak önemlidir:

• Tür zenginliği, bir bölgede bulunan farklı türlerin sayısını ifade eder.
• Bolluk veya dağılım, bu türlerin birey sayılarının ve topluluk içindeki paylarının nasıl olduğunu gösterir.

Tür zenginliği yüksek görünen bir alanın ekolojik açıdan otomatik olarak daha sağlıklı olduğu sonucu çıkarılamaz. Değerlendirme yapılırken türlerin çevredeki görevleri, genetik çeşitlilik ve yaşam alanlarının sürekliliği de incelenmelidir. Bu çeşitlilik, canlıların birbirleriyle ve cansız çevreyle ilişkilerini anlamayı gerektirir; bu nedenle biyoçeşitlilik konusu, ekosistem nedir sorusuyla doğrudan bağlantılıdır.

Genetik çeşitlilik, aynı türün değişen koşullara yanıtıdır

Genetik çeşitlilik, aynı türe ait bireylerin genetik yapılarındaki farklılıkları ifade eder. Köpek ırkları ve insan topluluklarındaki göz rengi farklılıkları, bu düzeye verilen örneklerdir. Buradaki temel nokta, farklı canlı türlerinden değil, aynı türün bireyleri arasındaki kalıtsal çeşitlilikten söz edilmesidir.

Genetik çeşitlilik, çevre koşulları değiştiğinde önem kazanır. Bir türün bütün bireyleri genetik açıdan birbirine çok benziyorsa hastalık, iklim değişikliği veya başka bir çevresel baskı karşısında benzer biçimde etkilenebilir. Genetik farklılıkların bulunması ise bazı bireylerin değişen koşullara daha uygun özellikler taşıma ihtimalini artırabilir. Bu, türün değişim karşısında uyum sağlayabilme kapasitesini destekler; ancak tek başına türün kesin olarak hayatta kalacağını göstermez.

Bu düzey, tür çeşitliliğiyle karıştırılmamalıdır. Aynı bölgede farklı köpek ırklarının bulunması, köpeklerin tek bir tür içindeki genetik çeşitliliğine örnektir. Aynı bölgede köpek, kedi ve kuşların bulunması ise tür çeşitliliğine örnek olur. Bir türdeki birey sayısının fazla olması da genetik çeşitliliğin yüksek olduğu anlamına gelmez; bireylerin genetik olarak birbirine ne kadar benzediği ayrıca değerlendirilmelidir.

Tür çeşitliliğini değerlendirirken zenginlik ve dağılım birlikte okunur

Tür çeşitliliği, belirli bir bölgede yaşayan farklı canlı türlerinin çeşitliliğidir. Bir ormanda kaç farklı ağaç, kuş, böcek, mantar ve başka canlı türünün bulunduğu bu düzeyle ilgilidir. Fakat tür çeşitliliği hakkında karar verirken yalnızca tür listesini saymak eksik kalabilir.

Örneğin bir ormanda çok sayıda tür bulunmasına rağmen canlıların büyük bölümü tek bir türe ait olabilir. Başka bir ormanda tür sayısı benzer olsa da bireyler daha dengeli dağılmış olabilir. Bu iki topluluk, tür zenginliği bakımından benzer; topluluk yapısı bakımından farklıdır. Bu ayrım, 'tür sayısı arttıkça ekosistem kesin olarak daha sağlıklıdır' biçimindeki aşırı genellemeyi önler.

Tür çeşitliliği aynı zamanda besin ağlarının ve ekolojik ilişkilerin çeşitlenmesiyle bağlantılıdır. Bitkiler birincil üretici olarak besin ağının temelini oluştururken böcekler, kuşlar, memeliler, mantarlar ve mikroorganizmalar farklı işlevler üstlenebilir. Bir türün azalması, yalnızca o türün kaybı olmayıp onunla beslenen, onu tozlaştıran veya onunla ortak yaşam kuran canlıları da etkileyebilir. Bu etkilerin boyutu, türün ekosistemdeki rolüne ve ilişkiler ağındaki yerine bağlıdır.

Ekosistem çeşitliliği, yaşam alanlarının mozaik yapısını gösterir

Ekosistem çeşitliliği; ormanlar, çöller, okyanuslar, göller, dağlar ve sulak alanlar gibi farklı yaşam alanlarının çeşitliliğidir. Her ekosistem kendine özgü iklim, toprak, su koşulları ve canlı topluluklarına sahiptir. Bu nedenle bir çöl ile yağmur ormanında yaşayan canlıların çevreyle kurduğu ilişkiler aynı değildir.

Ekosistem düzeyi, tek tek türleri çevrelerinden bağımsız düşünmeyi engeller. Bir türün varlığı; sıcaklık, yağış, suya erişim, toprak yapısı ve diğer canlılarla ilişkiler gibi koşullarla bağlantılıdır. Bir yaşam alanı küçüldüğünde veya parçalandığında yalnızca alanın büyüklüğü değil, canlıların beslenme, üreme ve barınma ilişkileri de etkilenebilir.

Bu düzeyde 'farklı ekosistemlerin sayısı' ile 'tek bir ekosistemin içindeki tür sayısı' ayrılmalıdır. Bir gölde çok sayıda tür bulunması tür çeşitliliğiyle; aynı coğrafyada göl, orman, dağ ve sulak alanların bulunması ise ekosistem çeşitliliğiyle ilgilidir. Biyoçeşitliliğin bütünü, bu üç düzeyin birlikte değerlendirilmesiyle anlaşılır.

Biyoçeşitlilik insan yaşamına hangi doğal hizmetleri sağlar?

Biyoçeşitlilik, insanlara doğrudan ve dolaylı yararlar sağlayan doğal süreçlerin devamına katkıda bulunur. Bu yararları tek tek incelemek, kavramın neden korunması gerektiğini somutlaştırır.

• Besin ve gıda güvenliği: Farklı bitki ve hayvan türleri, beslenme kaynaklarının çeşitlenmesini sağlar. Üretimin tek bir türe aşırı bağımlı olması, o türü etkileyen hastalık veya çevresel baskıların gıda arzını daha fazla zorlamasına yol açabilir.
• İlaç ve tıp araştırmaları: Bitkiler, hayvanlar ve mikroorganizmalar, ilaç çalışmalarında incelenen doğal kaynaklar arasında yer alır. Biyoçeşitlilikteki kayıp, gelecekte araştırılabilecek canlı kaynaklarının da azalması anlamına gelebilir.
• Hava ve su kalitesi: Ormanlar ve diğer bitki örtüleri karbondioksitin tutulmasına ve oksijen üretimine katkı sağlar. Sulak alanlar ile nehir kenarındaki bitkiler, suyun içindeki bazı kirleticilerin tutulmasına yardımcı olan doğal süreçlerde rol oynar. Bu işlevlerin düzeyi ekosistemin niteliğine ve çevresel koşullara bağlıdır.
• Toprak verimliliği: Topraktaki mikroorganizmalar ve diğer canlılar, bitki ve hayvan artıklarının parçalanmasına katkıda bulunur. Böylece besin maddelerinin döngüsü ve bitkilerin büyümesi desteklenir.
• İklim ve çevresel direnç: Özellikle ormanlar atmosferdeki karbon miktarının dengelenmesine katkıda bulunur. Bitki örtüsü, yerel sıcaklıkların düzenlenmesine ve bazı aşırı hava olaylarının etkilerinin yumuşamasına yardımcı olabilir.

Bu hizmetler biyoçeşitliliğin her koşulda aynı düzeyde gerçekleştiği anlamına gelmez. Bir ekosistemin sunduğu işlev; canlı topluluğuna, alanın bütünlüğüne ve insan faaliyetlerinin baskı düzeyine göre değişir.

Türkiye’de iklim ve coğrafya çeşitliliği biyoçeşitliliği nasıl etkiler?

Türkiye, Asya, Avrupa ve Afrika arasında bir geçiş alanı olması; farklı iklim tiplerini, dağlık alanları ve denizlerle bağlantılı bölgeleri barındırması nedeniyle farklı yaşam koşullarını bir arada bulundurur. Akdeniz, Karadeniz ve karasal iklim özelliklerinin yanı sıra bozkır karakteri gösteren alanların bulunması, farklı bitki örtülerinin gelişmesine imkân verir.

Bu coğrafi çeşitlilik, farklı hayvanların, bitkilerin ve diğer canlıların yaşayabileceği ortamların oluşmasına katkı sağlar. Toros Dağları’na özgü bazı çiçekler veya belirli göllerde yaşayan balıklar, yalnızca sınırlı bir alanda doğal olarak bulunabilen endemik canlılara örnek olarak verilebilir. Endemik bir türün yaşam alanı dar olduğu için, o alandaki değişiklikler türün tamamını etkileyebilir.

Türkiye örneğinde biyoçeşitlilik değerlendirilirken yalnızca ülke genelindeki tür sayısına bakmak yeterli değildir. Dağ, göl, kıyı, orman, bozkır ve sulak alanların korunması; bu alanlar arasındaki doğal bağlantıların sürdürülmesi ve belirli bir bölgeye özgü türlerin yaşam alanlarının gözetilmesi gerekir. Zenginlik, aynı zamanda koruma sorumluluğu anlamına gelir.

Çözümlü örnek: Bir bölgenin biyoçeşitliliğini üç düzeyde sınıflandırma

Verilenler: Bir gözlem alanında farklı ağaçlar, kuşlar, böcekler, mantarlar ve toprakta yaşayan mikroorganizmalar bulunuyor. Aynı kuş türünün bireyleri arasında göz rengi veya hastalıklara dayanıklılık gibi kalıtsal farklılıklar olduğu biliniyor. Alanın yakınında orman, göl ve sulak alan gibi farklı yaşam ortamları yer alıyor.

Çözüm adımları:

1. Aynı tür içindeki farklılığa bakılır. Aynı kuş türünün bireyleri arasındaki kalıtsal farklılıklar genetik çeşitliliğe girer. Burada farklı türler değil, tek türün bireyleri karşılaştırıldığı için sonuç genetik düzeydir.
2. Farklı türlerin varlığı belirlenir. Ağaç, kuş, böcek, mantar ve mikroorganizma topluluklarının bir arada bulunması tür çeşitliliğini gösterir. Tür çeşitliliği değerlendirilirken yalnızca türlerin listelenmesi değil, bu türlerin birey sayılarının alana nasıl dağıldığı da dikkate alınmalıdır.
3. Farklı yaşam alanları sınıflandırılır. Orman, göl ve sulak alan birbirinden farklı çevresel koşullara sahip yaşam alanlarıdır. Bunların bir arada bulunması ekosistem çeşitliliğine örnektir.
4. Sonuç birleştirilir. Alanın biyoçeşitliliği yalnızca gözlenen türlerle açıklanamaz; genetik, tür ve ekosistem düzeylerinin üçü birlikte değerlendirilmelidir.

Sonuç: Kuş bireyleri arasındaki kalıtsal farklar genetik çeşitlilik; farklı canlı türlerinin bulunması tür çeşitliliği; orman, göl ve sulak alanların birlikte bulunması ekosistem çeşitliliğidir. Üçü birlikte biyoçeşitliliğin kapsamını oluşturur.

Sık yapılan hatalar ve karıştırılan kavramlar

• Biyoçeşitliliği yalnızca hayvan çeşitliliği sanmak: Bitkiler, mantarlar ve mikroorganizmalar da kapsam içindedir.
• Genetik çeşitlilik ile tür çeşitliliğini karıştırmak: Aynı türün bireyleri arasındaki fark genetik çeşitlilik; farklı türlerin bir arada bulunması tür çeşitliliğidir.
• Ekosistem çeşitliliğini tek bir ekosistemdeki tür sayısıyla eşitlemek: Bir gölde çok sayıda tür bulunması tür çeşitliliğidir; göl, orman ve sulak alan gibi farklı yaşam alanlarının bulunması ekosistem çeşitliliğidir.
• Tür sayısı yüksek olan alanı otomatik olarak en sağlıklı alan kabul etmek: Tür zenginliğine ek olarak bolluk dağılımı, türlerin ekolojik rolleri ve yaşam alanının bütünlüğü de incelenmelidir.
• Endemik türü nesli tükenmiş tür sanmak: Endemik tür, doğal olarak yalnızca belirli bir coğrafyada yaşayan türdür. Endemik bir tür tehdit altında olabilir; fakat 'endemik' sözcüğü tek başına neslin tükendiğini göstermez.
• Biyoçeşitlilik ile ekosistemi aynı kavram sanmak: Ekosistem, canlılar ile cansız çevrenin oluşturduğu işleyen bütündür. Biyoçeşitlilik ise bu bütündeki yaşam formlarının ve yaşam alanlarının çeşitliliğini anlatır.
• Koruma önerilerini yalnızca geri dönüşümle sınırlamak: Doğal yaşam alanlarını korumak, kirliliği azaltmak, bilinçli tüketmek ve nesli tükenme riski taşıyan türlerin korunmasına destek olmak birlikte düşünülmelidir.