20. Yüzyıl Başlarında Dünya: Savaş, Devrim ve Kriz

1914 öncesinde Avrupa'yı savaşa taşıyan güç dengesi

20. yüzyıl başında Avrupa'da başlıca güç mücadelesi, İtilaf Devletleri ile İttifak Devletleri arasındaki rekabet üzerinden şekillendi. İtilaf grubunun temel üyeleri İngiltere, Fransa ve Rusya; İttifak grubunun öne çıkan üyeleri ise Almanya, Avusturya-Macaristan ve İtalya'ydı. Ancak blokların varlığı tek başına savaşın nedeni değildir; devletler arasındaki silahlanma, sömürgecilik, milliyetçilik ve ekonomik rekabet bu bloklaşmayı tehlikeli hâle getirdi.

Almanya'nın siyasi birliğini geç tamamlaması, Avrupa güç dengelerinde değişikliğe yol açtı. Sanayileşen devletler pazar ve sömürge arayışına girerken İngiltere ve Fransa'nın mevcut sömürge üstünlüğü Almanya gibi devletlerin genişleme talepleriyle karşılaştı. Balkanlar'da ise milliyetçilik ve Avusturya-Macaristan ile Rusya'nın bölge üzerindeki etkileri çatışıyordu. Bu nedenle savaşın genel nedenleri tek bir olaya indirgenemez: bloklaşma, silahlanma yarışı, sömürge rekabeti ve milliyetçi hareketler birbirini besleyen koşullardı.

Sınav açısından kritik ayrım şudur: genel nedenler savaşa ortam hazırlarken, bir devletin savaşa katılmasına yol açan özel nedenler farklı olabilir. Örneğin devletler aynı blokta yer alsa da savaşa katılma kararlarını kendi siyasi ve ekonomik hedeflerine göre verdi.

I. Dünya Savaşı'nda bloklar, katılım ve savaşın küresel niteliği

I. Dünya Savaşı $1914-1918$ arasında yaşandı. Savaşın başlangıç noktası Avrupa'daki güç mücadelesi olsa da çatışmaya katılan devletlerin sömürgeleri, denizaşırı bağlantıları ve farklı cepheleri nedeniyle etkileri dünya geneline yayıldı. Bu nedenle bütün devletler savaşa katılmamış olsa bile tarih yazımında 'Dünya Savaşı' olarak adlandırıldı.

İttifak ve İtilaf adlarının savaşın bütün yıllarında değişmeden kaldığı düşünülmemelidir. Savaş sırasında bazı devletler taraf değiştirdi veya sonradan savaşa katıldı. İtalya'nın durumu bu açıdan özellikle önemlidir. İtalya, başlangıçta İttifak grubuyla bağlantılı olmasına rağmen daha sonra İtilaf Devletleri tarafında savaşa girdi. Kaynaklarda İtalya'nın savaş sonunda yeni sömürgeler ve Anadolu'dan pay elde etme beklentisiyle hareket ettiği belirtilir. Bu bilgi, bir devletin savaş başındaki ittifakı ile savaşın sonunda elde etmeyi umduğu kazanımın aynı şey olmadığını gösterir.

Savaşın sonuçları üç düzeyde incelenebilir. Siyasal olarak imparatorluklar zayıfladı veya dağıldı; ekonomik olarak devletler büyük yıkım ve borçlarla karşılaştı; toplumsal olarak milyonlarca insanın yaşamı savaşın doğrudan etkisine girdi. Savaş sonrasında yeni devletlerin ve yeni sınırların ortaya çıkması, milliyetçilik sorununu çözmek yerine bazı bölgelerde yeni azınlık meseleleri doğurdu.

Osmanlı Devleti'nin savaştan yenik çıkışı ve Türkiye'ye uzanan süreç

Osmanlı Devleti, I. Dünya Savaşı sonrasında eski imparatorluk düzeninin çözülmesinden en fazla etkilenen devletlerden biri oldu. Yenilgi sonrasında imzalanan Sevr Antlaşması $1920$, Osmanlı topraklarını paylaşmaya yönelik hükümler içeriyordu. Ancak Sevr'in öngördüğü düzen, Türk Millî Mücadelesi'nin başarısı nedeniyle uygulanabilir ve kalıcı bir siyasi çerçeveye dönüşmedi. Bu süreç sonunda Osmanlı Devleti'nin yerine Türkiye Cumhuriyeti $1923$ kuruldu.

Burada iki tarihsel aşamayı birbirinden ayırmak gerekir. Sevr, savaş sonrasında Osmanlı Devleti'ne dayatılan paylaşım tasarısı niteliğindeyken, Türkiye Cumhuriyeti'nin kurulması Millî Mücadele sonrasındaki yeni siyasi yapıyı ifade eder. Dolayısıyla 'Osmanlı Devleti Sevr ile doğrudan Türkiye Cumhuriyeti'ne dönüştü' demek eksik bir anlatımdır; arada Millî Mücadele ve yeni devletin kuruluş süreci vardır.

Sınav sorularında Osmanlı'nın savaş sonrası durumu çoğunlukla imparatorlukların dağılması, manda-paylaşım anlayışı, Sevr'in niteliği ve Türkiye Cumhuriyeti'nin kuruluşu ile ilişkilendirilir. Bir antlaşmanın imzalanmış olması, onun bütün hükümlerinin uygulandığı anlamına gelmez; Sevr sorularında bu sınır durumuna dikkat edilmelidir.

1917 Rus Devrimi: savaş yorgunluğu nasıl rejim değişikliğine dönüştü?

Rusya'da devrim ortamını hazırlayan etkenler arasında Çarlık yönetiminin siyasal sorunları çözememesi, I. Dünya Savaşı'nın ağır kayıpları, ekonomik sıkıntılar ve halkın barış ile gıda talebi bulunuyordu. Savaşın uzaması, cephedeki kayıpları ve şehirlerdeki kıtlık baskısını artırdı. Bu koşullarda çarlık rejiminin meşruiyeti zayıfladı.

1917'de Bolşevikler, işçi ve köylülerin taleplerine cevap veren 'barış, toprak, ekmek' sloganıyla destek kazandı. Devrimin başarısını yalnızca bu slogana bağlamak doğru değildir; sloganın etkili olmasını sağlayan temel zemin savaş yorgunluğu, ekonomik çöküntü ve yönetim kriziydi. Bolşevik hareketin lideri Lenin'di. Devrim sonrasında Rusya'da sosyalist bir siyasal düzenin temelleri atıldı ve 1922'de Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği kuruldu.

Rus Devrimi'nin dünya tarihindeki önemi, Rusya'nın yönetim biçimini değiştirmesiyle sınırlı kalmadı. Sosyalizm, kapitalist düzene alternatif bir ideoloji olarak uluslararası siyasette görünür hâle geldi. Böylece savaş sonrası dünyada yalnızca devletler arası değil, farklı ekonomik ve siyasal sistemler arasındaki rekabet de önem kazandı. Ancak '1917'de doğrudan SSCB kuruldu' ifadesi kronolojik olarak yanlıştır; 1917 devrim yılı, SSCB'nin kuruluşu ise 1922'dir.

Versailles ve savaş sonrası düzenin kırılganlığı

I. Dünya Savaşı sonrasında galip devletler, yenik devletlerle antlaşmalar yaparak Avrupa'nın siyasi haritasını yeniden düzenlemeye çalıştı. Almanya ile imzalanan Versailles Antlaşması $1919$, Almanya'ya savaş tazminatı, toprak kayıpları ve silahlanma sınırlamaları getirdi. Bu hükümler Almanya'nın ekonomik ve askerî kapasitesini sınırlandırmayı amaçlıyordu.

Versailles'ın önemi, yalnızca Almanya'nın kayıplarıyla açıklanamaz. Antlaşma, savaş sonrası düzenin hangi ilkelerle kurulacağını ve galip devletlerin yenik devletlere nasıl davranacağını gösterdi. Almanya'da antlaşmanın ağır şartları, öfke ve intikam duygularını güçlendirdi. Bu toplumsal-siyasal ortam, daha sonraki yıllarda Hitler'in destek bulmasını kolaylaştıran etkenlerden biri oldu; ancak Hitler'in yükselişini yalnızca Versailles ile açıklamak aşırı genelleme olur. Ekonomik kriz, işsizlik, siyasal istikrarsızlık ve sosyalizm korkusu da bu süreçte rol oynadı.

Savaş sonrası barışı korumak amacıyla Milletler Cemiyeti kuruldu. Fakat antlaşmaların yarattığı hoşnutsuzluklar, yeni sınırların doğurduğu azınlık sorunları ve ekonomik bunalımlar uluslararası düzenin istikrarını zayıflattı. Bu nedenle 1919 sonrası düzen, savaşın sona ermesiyle kurulmuş olsa da kalıcı barışın bütün şartlarını sağlayamadı.

1929 Büyük Buhranı ve otoriter hareketlerin güç kazanması

1929'da New York Borsası'ndaki çöküş, Büyük Buhran adı verilen küresel ekonomik krizin başlangıç noktası oldu. Krizin etkileri hisse senedi piyasasıyla sınırlı kalmadı; bankalar ve şirketler zorlandı, üretim daraldı ve işsizlik arttı. Ekonomik güvensizlik, devletlerin sosyal ve ekonomik politikalarını yeniden düzenlemesini gerektirdi.

1929 Bunalımı Almanya'da Nazi hareketinin güçlenmesine önemli katkı sağladı; İtalya'da ise 1922'de kurulmuş faşist rejimin ekonomik ve siyasal baskılarını artırdı. Japonya'da da kriz, daha önce güçlenen militarist eğilimleri destekleyen etkenlerden biri oldu. Bu örnekler aynı tarihsel koşulların her ülkede aynı biçimde sonuçlandığını göstermez. Ülkelerin savaş sonrası deneyimleri, ekonomik yapıları ve siyasal kurumları farklıydı.

Ekonomik krizin otoriter hareketlere katkısı bir neden-sonuç zinciriyle okunabilir: işsizlik ve yoksulluk siyasal memnuniyetsizliği artırdı; mevcut yönetimlere duyulan güven zayıfladı; radikal hareketler düzen, güçlü liderlik ve ulusal kalkınma vaatleriyle destek aradı. Fakat kriz, tek başına belirleyici bir açıklama değildir. Almanya'da Versailles'ın yarattığı hoşnutsuzluk ve sosyalizm korkusu, İtalya'da savaş sonrası beklentilerin karşılanmaması gibi unsurlar da önem taşıdı.

Çözümlü örnekler

Örnek 1 — Kronoloji sorusu

Verilenler: 1. I. Dünya Savaşı'nın başlaması, 2. Rus Devrimi, 3. Versailles Antlaşması, 4. SSCB'nin kuruluşu, 5. Türkiye Cumhuriyeti'nin kuruluşu.

Çözüm adımları:

1. Savaşın başlangıcı $1914$ olduğundan ilk olaydır.
2. Rus Devrimi $1917$ yılında gerçekleşti.
3. Versailles Antlaşması $1919$ yılında imzalandı.
4. SSCB $1922$ yılında kuruldu.
5. Türkiye Cumhuriyeti $1923$ yılında kuruldu.

Sonuç: Doğru sıralama $1-2-3-4-5$ şeklindedir. Buradaki ayırt edici bilgi, 1917 devrimi ile 1922 SSCB kuruluşunun aynı olay olmadığıdır.

Örnek 2 — Neden-sonuç sorusu

Soru: Versailles Antlaşması'nın Almanya'ya ağır şartlar getirmesi aşağıdaki gelişmelerden hangisini doğrudan açıklayan etkenlerden biridir?

Verilenler: Almanya'nın toprak kaybetmesi, silahlanmasının sınırlandırılması ve tazminat yükümlülüğü; 1930'larda radikal milliyetçi söylemlerin güçlenmesi.

Çözüm adımları:

1. Antlaşma hükümleri Almanya'da ekonomik ve siyasal hoşnutsuzluk oluşturabilecek niteliktedir.
2. Bu hoşnutsuzluk, intikam ve yeniden güçlenme söylemlerini daha etkili hâle getirmiştir.
3. Ancak bu durum, Hitler'in yükselişinin tek nedeni değildir; Büyük Buhran ve işsizlik de değerlendirilmelidir.

Sonuç: Versailles, Almanya'daki radikal milliyetçiliği kolaylaştıran temel etkenlerden biridir; 'tek ve kesin neden' olarak yazılamaz.

Sık yapılan hatalar ve karıştırılan tarihsel sınırlar

• İttifak Devletleri ile İtilaf Devletleri'ni karıştırmak: İngiltere, Fransa ve Rusya İtilaf grubunun; Almanya, Avusturya-Macaristan ve başlangıçta İtalya İttifak grubunun öne çıkan üyeleridir. İtalya'nın daha sonra İtilaf tarafına geçtiği unutulmamalıdır.

• Rus Devrimi ile SSCB'nin kuruluşunu aynı tarih sanmak: Devrim 1917'de, SSCB'nin kuruluşu 1922'de gerçekleşti.

• Versailles'ı bütün savaş sonrası antlaşmaların adı sanmak: Versailles Almanya ile imzalanmıştır. Osmanlı Devleti'ne dayatılan antlaşma ise Sevr'dir ve tarihleri de farklıdır: Versailles 1919, Sevr 1920.

• Sevr'in uygulandığını varsaymak: Sevr, Osmanlı Devleti'ni parçalamaya yönelikti; Türk Millî Mücadelesi nedeniyle öngördüğü düzen kalıcı biçimde uygulanamadı.

• Büyük Buhranı yalnızca borsa çöküşü olarak tanımlamak: Borsa çöküşü başlangıç noktasıdır; krizin toplumsal sonucu işsizlik, ekonomik daralma ve siyasal istikrarsızlıktır.

• Faşizmin bütün otoriter rejimlerle aynı olduğunu düşünmek: Kaynaklarda bu dönem için güçlü liderlik, milliyetçilik, militarizm ve genişlemeci politika ortak özellikler olarak öne çıkar. Her ülkenin siyasal gelişimi ise kendi koşulları içinde değerlendirilmelidir.

• Yeni devletlerin kurulmasının bütün milliyetçilik sorunlarını çözdüğünü sanmak: İmparatorlukların dağılması yeni ulus-devletler oluşturdu; fakat yeni sınırlar içinde kalan etnik ve dinî topluluklar azınlık sorunlarının devam etmesine yol açtı.