Popülasyon ve Komünite Nedir? Farkları, Etkileşimleri ve AYT Örnekleri

Aynı tür ve aynı yaşam alanı koşulu popülasyonu nasıl belirler?

Popülasyon, belirli bir yaşam alanında bulunan tek bir türe ait bireylerin meydana getirdiği topluluktur. Tanımı doğru uygulamak için üç koşul birlikte değerlendirilir:

1. Tek tür: Topluluğu oluşturan bireyler aynı türe ait olmalıdır.
2. Belirli alan: Bireyler bir göl, orman parçası, ada veya tarım alanı gibi sınırlandırılabilen bir yaşam alanında bulunmalıdır.
3. Belirli zaman: Popülasyon sayımı belirli bir zaman aralığı için yapılır; çünkü birey sayısı doğum, ölüm ve yer değiştirmeler nedeniyle değişebilir.

Örneğin, bir gölde belirli bir tarihte yaşayan tüm sazanlar bir popülasyondur. Aynı göldeki sazanlar, kurbağalar ve su bitkileri birlikte değerlendirildiğinde artık tek bir popülasyondan değil, birden fazla popülasyonun oluşturduğu komüniteden söz edilir.

Popülasyon yalnızca bireylerin yan yana bulunması anlamına gelmez; aynı türün belirli bir alandaki topluluğudur. Bu nedenle "ormandaki tüm canlılar" popülasyon değildir. Ormandaki tüm çamlar ayrı bir popülasyon, tüm meşeler ayrı bir popülasyon olarak düşünülebilir. Alan sınırı soruda açıkça verilmemişse, hangi bireylerin aynı yaşam alanında kabul edildiğine dikkat edilmelidir.

Popülasyon büyüklüğü doğum-ölüm-göç dengesiyle nasıl değişir?

Bir popülasyonun büyüklüğü, incelenen alandaki birey sayısını ifade eder. Bu büyüklük sabit bir özellik değildir. Popülasyona yeni birey ekleyen doğumlar ve göç alma büyüklüğü artırırken, ölümler ve göç verme büyüklüğü azaltır.

Bu değişim sade biçimde şu formülle gösterilebilir:

$N_{son} = N_{ilk} + D + G_a - O - G_v$

Burada $N_{ilk}$ başlangıçtaki birey sayısını, $D$ doğumları, $G_a$ göç almayı, $O$ ölümleri, $G_v$ ise göç vermeyi gösterir. Formül, belirli bir zaman aralığında popülasyon sayısındaki net değişimi bulmak için kullanılır.

Örneğin doğum ve göç alma toplamı ölüm ve göç verme toplamından büyükse popülasyon büyür. İki toplam eşitse, incelenen süre sonunda birey sayısında net değişim olmayabilir. Bu durum, popülasyon içindeki doğum ve ölümlerin hiç gerçekleşmediği anlamına gelmez; yalnızca artış ve azalışların birbirini dengelediğini gösterir.

Besin miktarı, hastalıklar, avcılar ve iklim gibi faktörler doğum veya ölüm oranlarını ve göç davranışını etkileyebilir. Ancak bu faktörlerin etkisi her türde ve her yaşam alanında aynı olmak zorunda değildir. Bu yüzden bir faktörün popülasyonu artıracağını veya azaltacağını söylemeden önce sorudaki koşullar incelenmelidir.

Komüniteyi yalnızca tür listesi olmaktan çıkaran etkileşimler

Komünite, belirli bir bölgede ve zamanda yaşayan iki veya daha fazla farklı türe ait popülasyonların tamamıdır. Komüniteyi ekolojik açıdan anlamlı kılan, bu popülasyonların birbirinden bağımsız olmaması ve çeşitli etkileşimler kurmasıdır.

Rekabet: İki farklı tür, ışık, su, mineral, besin veya yaşam alanı gibi sınırlı bir kaynağı kullanıyorsa rekabet ortaya çıkabilir. Örneğin bir ormanda otlar, çalılar ve genç ağaçlar ışığa ulaşmak için aynı kaynaktan yararlanır. Rekabetin şiddeti, türlerin aynı kaynağa ne ölçüde ihtiyaç duyduğuna bağlıdır.

Av-avcı ilişkisi: Bir türün diğerini yakalayıp besin olarak kullanmasıdır. Bu ilişkide avcı besin kazanırken av türü birey kaybeder. Komünitedeki tür sayısını ve popülasyon büyüklüklerini etkileyebilen bu ilişki, tek başına bütün canlıların sürekli bir denge içinde kalacağını kanıtlamaz; sonuçlar çevre koşullarına ve diğer ilişkilere bağlıdır.

Parazitizm: Parazit, konaktan yararlanırken konak zarar görür. Parazit-konak ilişkisi av-avcı ilişkisinden farklıdır; parazit genellikle konağın üzerinde veya içinde yaşar ve konağı hemen öldürmek zorunda değildir.

Mutualizm: İki türün de yarar sağladığı ilişkidir. Çiçekli bitki ile arı arasındaki ilişkide arı nektar elde ederken bitkinin tozlaşmasına katkıda bulunabilir. Bunun gerçekleşme biçimi türlere ve koşullara göre değişebileceğinden, her bitki-arı karşılaşması için aynı sonucu varsaymamak gerekir.

Komensalizm: Türlerden biri yarar sağlarken diğerinin belirgin biçimde etkilenmediği ilişki olarak tanımlanır. Bir canlının başka bir canlının oluşturduğu yapıdan barınma amacıyla yararlanması buna örnek verilebilir. Sorularda komensalizmi mutualizmden ayırmak için ikinci türün yarar görüp görmediğine bakılır.

Komünite ile ekosistem arasındaki sınır nerede başlar?

Komünite yalnızca canlı bileşenlerden, yani farklı türlere ait popülasyonlardan oluşur. Ekosistem ise komüniteye cansız çevrenin de eklenmesiyle ortaya çıkan daha geniş bir ekolojik düzeydir.

Bir göldeki sazan, alg, kurbağa, su bitkisi ve bakteri toplulukları komünitenin canlı bölümünü oluşturur. Göl suyunun sıcaklığı, pH değeri, ışık miktarı, çözünmüş maddeler, taban yapısı ve su hareketleri gibi cansız unsurlar da incelenirse ekosistem düzeyine geçilir.

Bu nedenle "bir gölde yaşayan farklı canlı türlerinin tümü" ifadesi komüniteyi; "göldeki canlılar ve suyun fiziksel-kimyasal özellikleri" ifadesi ekosistemi gösterir. Ekosistem değerlendirmesinde enerji akışı ve maddelerin döngüsü de önem kazanır. Fotosentetik üreticiler ışık enerjisini kimyasal enerjiye dönüştürür; kemosentetik üreticiler ise inorganik maddelerden elde edilen kimyasal enerjiyi kullanarak organik madde üretir. Tüketiciler bu enerjiyi beslenme yoluyla alır; ayrıştırıcılar ölü organik maddelerin parçalanmasına katkı sağlar.

Üretici, tüketici ve ayrıştırıcı kavramları komünite ile ekosistemi karıştırmamak için dikkatle kullanılmalıdır. Bu canlıların tümü komünitenin parçalarıdır; ancak ışık, su, toprak ve sıcaklık gibi cansız faktörler komünitenin değil, ekosistemin kapsamına girer.

Çözümlü örnekler: verilen canlı topluluğunun düzeyini belirleme

Örnek 1 — Kavram ayırma

Verilenler: Bir gölde aynı tarihte 240 sazan, 35 kurbağa, 18 su kaplumbağası ve çeşitli su bitkileri bulunmaktadır.

Çözüm adımları:

1. Yalnızca sazanlar ele alınırsa bireylerin tamamı aynı türe aittir.
2. Hepsi aynı göl alanında ve aynı zaman aralığında değerlendirilmektedir.
3. Bu nedenle 240 sazan, bir popülasyondur.
4. Sazan, kurbağa, su kaplumbağası ve su bitkilerinin oluşturduğu canlı topluluk ise birden fazla türe ait popülasyon içerir.
5. Bu topluluğun tamamı komünitedir.
6. Göl suyunun sıcaklığı, ışık miktarı ve mineralleri de analize katılırsa değerlendirme ekosistem düzeyine çıkar.

Sonuç: 240 sazan = popülasyon; göldeki farklı canlı türlerinin tümü = komünite; canlılar ve cansız göl koşulları = ekosistem.

Örnek 2 — Popülasyon büyüklüğü hesabı

Verilenler: Bir adadaki kuş popülasyonunda başlangıçta 80 birey vardır. Bir yıl içinde 14 doğum, 9 ölüm, 6 göç alma ve 11 göç verme gerçekleşmiştir.

Çözüm adımları:

1. Başlangıç sayısı $N_{ilk}=80$ olarak alınır.
2. Doğum ve göç alma birey sayısını artırır: $14+6=20$.
3. Ölüm ve göç verme birey sayısını azaltır: $9+11=20$.
4. Net değişim $20-20=0$ olur.
5. Formüle göre $N_{son}=80+14+6-9-11=80$.

Sonuç: Yıl sonunda popülasyon 80 bireydir. Bu sonuç, yıl boyunca hiç doğum veya ölüm olmadığı anlamına gelmez; artış ve azalışların birbirine eşit olduğunu gösterir.

Sık yapılan hatalar ve sınır durumları

"Aynı yerde bulunan tüm canlılar popülasyondur" hatası: Popülasyon için tek tür koşulu gerekir. Aynı alandaki farklı türler bir araya getiriliyorsa komünite söz konusudur.

"Komünite canlılar ve cansız çevredir" hatası: Cansız çevre de tanıma ekleniyorsa kavram ekosistemdir. Komünite yalnızca canlı popülasyonlardan oluşur.

"Popülasyon yalnızca birey sayısıdır" hatası: Popülasyon, birey sayısının kendisi değil; belirli bir alan ve zamanda aynı türe ait bireyler topluluğudur. Birey sayısı bu topluluğun büyüklüğünü belirtir.

Göçleri hesaba katmamak: Popülasyon büyüklüğünü incelerken yalnızca doğum ve ölüme bakmak eksik olabilir. Göç alma ve göç verme de aynı zaman aralığında gerçekleşebilir.

Komünitede bütün ilişkileri olumlu sanmak: Rekabet, avcılık ve parazitizm de komünite içindeki etkileşimlerdir. Bir ilişkinin komüniteye ait olması, iki türün de yarar gördüğü anlamına gelmez.

Tür sayısı ile birey sayısını karıştırmak: Bir komünitede 5 farklı tür bulunması, toplamda 5 birey olduğu anlamına gelmez. Tür zenginliği farklı türlerin sayısını; popülasyon büyüklüğü ise belirli bir türe ait bireylerin sayısını ifade eder. Kaynaklarda komünite, iki veya daha fazla farklı türden popülasyonun bütünü olarak tanımlanır; bu nedenle tek tür içeren topluluk komünite değil, popülasyon olarak değerlendirilir.

Zaman koşulunu yok saymak: Aynı alanın farklı tarihlerdeki canlı toplulukları doğum, ölüm ve göçler nedeniyle değişebilir. Bu nedenle popülasyon veya komünite tanımı yapılırken belirli zaman koşulu gözden kaçırılmamalıdır.