Ziya Paşa, doğum adıyla Abdülhamid Ziyâeddin, Tanzimat devri devlet ve fikir adamı, gazeteci ve şair. Osmanlı İmparatorluğu’nda 19. yüzyılın en önemli devlet adamlarından birisidir ve Tanzimat edebiyatının en fazla eser veren yazarlarındandır. Şinasi ve Namık Kemal ile birlikte “batılılaşma” kavramını ilk defa ortaya atan Osmanlı aydınları arasında yer alır.

1825’te İstanbul’da doğdu. İlk ve orta öğreniminin bir bölümünü Süleymaniye’deki Edebiye Mektebi ile Beyazıt Rüştiyesinde yaptı. Bir taraftan Arapça ve Farsça’yı öğrenirken, diğer tarafdan da eline geçen divanları okudu ve divan şiirleri yazmaya başladı. 30 yaşına kadar Sadaret Mektubi Kalemi memurluğunda bulundu. 1855’te Reşid Paşanın yardımı ile Mabeyn Üçüncü Katibi oldu. Bu arada Fransızcayı öğrendi ve Fransızcadan eserler tercüme etmeye başladı.

Sultan Abdülaziz Han devrinde Ali Paşa sadrazam olunca onu saraydan uzaklaştırdı. Önce Zaptiye  Müsteşarlığına tayin edildi. Buradan da mutasarrıflık göreviyle Kıbrıs’a gönderildi. Daha sonra Meclis-i Vala azalığına tayin edildiğinden tekrar İstanbul’a döndü. Daha sonra Amasya ve Canik Mutasarrıflıklarında bulundu. Birinci Meşruyetin kurulmasına çalışan Yeni Osmanlılar Cemiyetine üye oldu. Namık Kemal’le birlikte Paris’e kaçtı. 1868’de Londra’da Namık Kemal ile Hürriyet Gazetesi’ni çıkardı. Sultan Abdülaziz Hanın tahttan indirilmesinden sonra yurda döndü ve Maarif müsteşarı oldu. Sultan İkinci Abdülhamin Han devrinin ilk yılında  Kanun-i Esasi Encümenliği yaptı. Vezir rütbesiyle Suriye ve Konya Valilikleri görevinde bulundu.

2 yıla yakın valilik yaptığı Adana’da 17 Mayıs 1880’de sirozdan hayatını kaybetti. Büyük bir cenaze töreninin ardından Adana Ulu Camii yanına defnedildi. 1881 yılında Adana valisi Abidin Paşa tarafından Ziya Paşa için türbe yaptırıldı. Türbenin etrafı 1960’larda park haline gelmiştir.

Eserlerinin Özellikleri


Tanzimat çağı yazarları arasında Namık Kemal ve Abdülhak Hamit Tarhan’dan sonra en çok eser verenlerden birisi Ziya Paşa’dır. Daha çok şiir tarzında eser verdi.

Eserlerinde baskıcı yönetime karşı özgürlükleri ve meşrutiyeti savundu. Batılılaşma yanlısı, yenilikçi Tanzimat Edebiyatı’nın öncüleri arasında yer aldı. Namık Kemal ve Şinasi ile birlikte yeni Türk edebiyatının temellerini attı. Türk edebiyatının kendi geleneğine sahip çıkmasını istedi, şiir ve yazı dilinin halkın dili olması gerektiğini savundu.

Şiirlerinde divan şiir biçimlerini kullandı ama içerikte hak, adalet, uygarlık, hürriyet gibi temaları işledi. “Terci-i Bend” ve “Terkîb-i Bend” isimli iki şiirinde ise insanın yargısı ve gerçeği kavramanın olanaksızlığı, Tanrı’nın mutlak egemenliği gibi metafizik konular üzerinde durdu. Bu iki ünlü manzume, başlıbaşına bir eser olarak pek çok defa basıldı.

  • 1874-1875’te Arap, Fars ve Türk şairlerin şiirlerini “Harâbât” adlı 3 ciltlik ansiklopedide topladı. Antoloji için yazdığı manzum önsöz, “Mukaddeime-i Harabat”, ayrı bir eser olarak da basılmıştır. Bu önsözde divan edebiyatını övmesi, Namık Kemal ile aralarının bozulmasına sebep olmuş; Namık Kemal karşılık olarak “Tahrib-i Harâbât” adlı manzumeyi kaleme almıştır.
  • Ziya Paşa’nın manzum eserlerleri önce damadı Hamdi Paşa tarafından “Eş’ar-ı Ziya” adıyla, daha sonra Süleyman Nazif tarafından ”Külliyat-ı Ziya Paşa” adı altında birer ciltte toplandı. Ali Paşa’yı hicvetmek için yazdığı “Zafername” adlı bir manzumesi de vardır.
  • Ziya Paşa, şiir dışında siyasi konular üzerine küçük kitaplar kaleme aldı. “Rüya”, “Veraset-i Saltanat-ı Seniyye”, “Ziya Paşa’nın Arzuhali” bu eserlerdendir.
  • Gazetelerde yazdığı makaleler arasında HürriyetŞablon:’in 7 Eylül 1868 tarihli 11. sayısında yayımladığı “Şiir ve İnşâ” başlıklı makalesi çok meşhur olmuştur. Bu makalesinde şiirde halk şiirinden faydalanmak ve halkın anlayabileceği dili kullanmak gerektiğini söyler.
  • Engizisyon Tarihi ve Endülüs Tarihi adlı iki Fransızca tarih kitabını Türkçeye kazandırdı; Molière’in Tartüffe eserini Türkçeye çevrirerek Türk edebiyatının ilk manzum piyesini ortaya koydu. Jean-Jacques Rousseau’dan yaptığı “Emile” tercümesi yayınlanmış eserleri arasında yer aldı.

Eserleri

  • Zafername (1869, düzyazı şiir)
  • Rüya (ölümünden sonra, 1910)
  • Veraset Mektupları (ölümünden sonra 1910)
  • Eş’ar-ı Ziyâ (ölümünden sonra şiir, 1880)
  • Şiir ve İnşâ (makale, 1868)
  • Defteri Amal (anı niteliğinde)
  • Terkîb-i bend (Ziya Paşa)
  • Harâbât

Tercümeleri

  • Viardot’tan, Endülüs Târihi’ni,
  • Cheruel ile Lavallee’den, Engizisyon Târihi’ni,
  • J. J. Rousseau’dan “Émile ou de l’éducation” adlı eserini,
  • Moliere’den Tartuffe’ü tercüme etmiştir.

Kaynak ve ileri okuma;