Taze meyve, sebzede bol miktarda vitamin bulunur.

Vitaminler, vücutta düzenleyici olarak görev yapan ve hastalıklara karşı direncimizi artıran organik moleküllerdir. Sözcük ilk olarak Polonyalı biyokimyacı Casimir Funk tarafından 1912’de kullanılmıştır ve kelime anlamı Latince “hayat” demektir.

Vücudun sağlıklı gelişimi, sindirim fonksiyonları, enfeksiyonlara karşı bağışıklık kazanması açısından vitaminler gereklidir ve vücudun karbonhidrat, yağ ve proteini kullanmasını da sağlarlar. Küçük yapılı moleküller olduklarından sindirime uğramadan hücre zarından geçebilirler.

Genel özellikleri

Vitaminler vücutta yakılmaz, yani vücut için doğrudan enerji kaynağı değillerdir. Vücut sistemi her vitaminden sürekli ve gerektiği kadar dolaşımda kalmasını sağlar. Suda çözünen vitaminlerin azlası vücuttan idrar ve terleme yoluyla dışarı atılırken, yağda eriyen vitaminler ise vücutta depolanır. Vücutta depo edilen vitaminlerin fazla alınması zararlı olabilir özellikle A ve D vitamininin çok fazla tüketilmesi zehirlenmelere yol açar.

Vitaminler bütün hücrelerde az miktarda depolanırken, bazı vitaminle büyük ölçüde karaciğerde depolanır; karaciğerde depolanan A vitamini hiç vitamin almayan bir kişiye 5-10 ay kadar, D vitamini deposu ise 2-4 ay kadar yeter.

Vitaminlerin üretimi

Vitaminleri doğada bitkiler üretir. İhtiyaç duydukları vitaminleri fotosentez ile sentezleyen bitkileri hayvanların tüketmesiyle de hayvanların vitamin ihtiyaçları karşılanır. Bazıları ise provitamin olarak alınıp karaciğer, bağırsak ya da deride vücudun kullanabileceği vitaminlere dönüştürülür (Örneğin; provitamin d, deride güneş ışınlarıyla birlikte d vitaminine dönüştürülür).

Vücuttaki vitamin eksikliğinde ise bazı enzimler görev yapamaz. Buna bağlı olarak bireyde bazı metabolik aksaklıklar ortaya çıkar.

Vitaminler genel olarak iki grupta incelenir.

Yağda Çözünen Vitaminler

Vücutta depolandığından eksikliği hemen farkedilmez.

A vitamini

Detaylar için; A vitamini

  • Karaciğer, balık yağı, tereyağı ve yumurta sarısında bulunur. Görme pigmentlerinin yapısına katılır. Kemiklerin gelişimi ve üreme için gereklidir. A vitamini eksikliğinde önemli hastalıklar ortaya çıkar; gece körlüğü, kalp ve böbrek hastalıkları, halsizlik, deride kuruma ve pullanma.

D vitamini

Detaylar için; D vitamini

  • D vitamininin ön maddesi, karaciğer, tereyağı, yumurta sarısı, balık yağı ve süt gibi besinlerle vücuda alınır. Bu ön madde, güneşin ultraviyole ışınları ile D vitaminine dönüşür. D vitamini kalsiyum ve fosforun emilmesini ve kemiklerde depo edilmesini sağlar. Eksikliğinde vücuttaki kalsiyum ve fosfor dengesi bozulur. Bu durum diş ve kemik sağlığını olumsuz etkiler. D vitamini eksikliğinde çocuklarda, raşitizm, büyüklerde kemik erimesi ortaya çıkar.

E vitamini

Detaylar için; E vitamini

  • Hücre zarının korunması ve damar tıkanıklığının önlenmesi için E vitamini tüketimi önemlidir. Ayrıca E vitamini, vücutta kontrolsüz hücre bölünmesini önleyerek tümör oluşumunu engeller. Alzheimer hastalığının ilerlemesini yavaşlatması sebebiyle oldukça önemli bir vitamindir. Bitkisel yağlarda, tahıl tanelerinde, yeşil yapraklı sebzelerde çok miktarda bulunmaktadır. E vitamini eksikliğinde kısırlık, kaslarda yorgunluk, karaciğer hastalıkları, kırmızı kan hücrelerinin kolayca parçalanması gibi sorunlar görülmektedir.

K vitamini

Detaylar için; K vitamini

  • K vitamini kanın pıhtılaşmasında ve yaraların iyileşmesinde etkilidir. Ispanak, karnıbahar, lahana, domates, soya fasulyesi, pirinç kepeği ve yulaf filizlerinde bol miktarda bulunur. Ayrıca kalın bağırsakta bulunan bakteriler tarafından da sentezlenir.Bilinçsiz antibiyotik kullanımının verdiği zararlar sonucu bağırsaktaki faydalı olan bu bakteriler zarar görür. Bu da K vitamini eksikliğine neden olur. K vitamini eksikliğinde vücudun bağışıklık sistemi zayıf düştüğü için hastalıklara yakalanma riski artar. Yaralar daha geç iyileşir ve kanın pıhtılaşmasında sorunlar ortaya çıkar.

Suda Çözünen Vitaminler

Suda çözünen vitaminler, B12vitamini hariç vücutta depo edilmez fazlası idrarla beraber atılır. Bu yüzden günlük olarak tüketilmeleri gerekmektedir. Uzun süre vitamince fakir gıdalarla beslenen insanlarda ilk önce suda çözünen vitaminlerin eksikliği görülür.

B grubu vitaminler

Detaylar için; B vitamini

  • B grubu vitaminlerin çoğu, enzimlerin yapısına katılarak keonzim olarak görev yapar; solunum enzimlerinin yapısına katılan koenzimlerin çoğu B grubu vitaminlerden oluşur. B grubu vitaminler genellikle et, süt, yumurta, hububat, karaciğer, yeşil sebzeler, yer fıstığı ve soya fasulyesinde bulunur. Ayrıca B grubu vitaminlerin bazı çeşitleri bağırsaklarda yaşayan bakteriler tarafından da üretilmektedir. B grubu vitaminlerinin eksikliğinde pellegra, beriberi ve anemi (kansızlık) gibi hastalıklar görülür. Pellegra hastalarında başta psikolojik sorunlar olmak üzere ishal, kansızlık, cilt enfeksiyonları ve ağız içinde yaralar görülür. Beriberi ise bir sinir sistemi hastalığıdır.

C vitamini

Detaylar için; C vitamini

  • Vücut direncini artırır. Taze sebze ve meyvelerde bulunur. Sıcaklığın etkisiyle çok çabuk bozulur. Bu yüzden pişirilen sebze ve meyvelerde C vitamini kaybı olur.
  • C vitaminin kısa süreli eksikliğinde enerji metabolizması bozulduğu için can sıkıntısı, tembellik, çabuk heyecanlanma, eklem ağrısı gibi durumlar; uzun süreli eksikliğinde ise kılcal damar çatlamaları ve buna bağlı deri altı kanamaları, deride tahribatlar, eklemlerde şişme ve ağrı görülür. Ayrıca C vitamini eksikliği; diş eti kanamaları, diş etlerinin çekilmesi ile başlayan ve diş kayıpları ile sonuçlanan skorbüt hastalığına neden olur.