Üreme, canlıların nesillerini devam ettirebilmesi ve kendine benzer canlılar meyana getirmesi sürecidir. Türün devamlılığını sağlar. Büyüme ve gelişmesini tamamlayan her canlı çoğalma yeteneğine sahip olur ve üreyerek kendi genlerini yavrularına aktarır.

Canlılarda üreme eşeyli ve eşeysiz olman üzere iki şekilde gerçekleşir.

Eşeyli üreme

Eşeyli üremeye yavru hücreyi meydana getiren, dişi ve erkek olmak üzere iki ata birey vardır. Ataların her biri genetik yapıda gametler (üreme hücresi) üretir. İşte bu dişi ve erkek bireyden gelen gametlerin birleşmesiyle oluşan üreme şekli eşeyli üremedir. Eşeyli üreme gerçekleştirerek çoğalan canlılar;

  • bitkiler âleminden tohumlu bitkiler,
  • halkalı solucanlar, yumuşakçalar, eklem bacaklılar ve derisi dikenliler gibi omurgasız hayvanlar,
  • omurgalı hayvanların (balıklar, kurbağalar, sürüngenler, kuşlar ve memeliler) tamamı eşeyli üreme ile çoğalır.

Eşeyli üreme mayoz (bakın; mayoz bölünme) ve döllenme olmak üzere iki önemli olaya dayanır. Mayoz ile farklı genetik yapıda gametler oluşur. Döllenme ile de dişi ve erkek bireyden gelen gametler birleşerek zigotu, zigotta gelişerek yeni bireyi oluşturur. Oluşan bu yeni birey hem anneden hem babadan gelen genetik özellikleri taşır. Eşeyli üremede farklı iki ataya ait genetik özelliklerin yeni bireyde ortaya çıkması tür içi çeşitliliğe katkı sağlar. Bu da türün değişen çevre koşullarına uyum şansını artırır. Değişen çevre koşullarına uyum sağlayan tür varlığını sürdürür.

Genetik çeşitliliği sağlayan eşeyli üremenin etkisiyle dünyada bulunan yaklaşık 7 milyar insanın, tek yumurta ikizleri hariç, hiçbiri birbirine tıpatıp benzemez. Yani eşeyli üreme sonucu oluşan yavrular hem kardeşlerinden hem anne ve babalarından farklı genetik özelliklere sahiptir.

Eşeysiz Üreme

Eşeysiz üreyen canlılarda, üreme hücreleri yoktur ve üreme hücreleri olmadığı için döllenme olmaz. Bu üreme mitoza (bakın; mitoz bölünme) dayanır, ana birey mitozla çoğalarak yeni bireyler meydana getirir ve oluşan bu yeni bireylerin hepsi ana bireyle aynı genetik yapıya sahip olur.

Eşeysiz üremede kalıtsal çeşitlilik olmadığı gibi birey sayısı da hızlı artar. Asmadan kesilen bir dal toprağa  dikildiğinde, bu dal parçasından yeni asmalar gelişir. Aynı şekilde menekşeden bir yaprak koparıp suda bekleterek
köklendirdikten sonra, saksıya dikildiğinde yeni menekşe yaprakları çıkmaya başlar. Bu örneklerde olduğu gibi eşeysiz üremeyle bir bitki organından o bitkiyle tamamen aynı genetik yapıya sahip yeni bitkiler meydana
getirilir.

Bu yöntemlerden özellikle tarım alanında sıkça yararlanılır. Hurma, çilek gibi bitkiler eşeysiz üreme yolları kullanılarak çoğaltılır. Böylece kısa sürede çok miktarda ürün elde edilir. Sadece bitkiler de değil diğer canlı gruplarının bazılarında da eşeysiz üreme görülür.

Eşeysiz üreme çeşitleri

Bölünerek üreme

Bir hücreli canlılarda görülen ve hızlı gerçekleşen bir üreme yöntemidir. Büyüyen ve olgunlaşan hücrenin ikiye bölünmesiyle gerçekleşir. Ökaryot canlılardan amip, öglena ve paramesyum gibi tek hücrelilerde, prokaryot canlılardan ise bakteri ve arkelerde görülür.

Tomurcuklanma ile üreme

Ana bireyin vücudunda oluşan bir çıkıntının, başka bir deyişle tomurcuğun, büyüyerek ana canlıdan ayrılıp yeni bir canlı oluşturması veya ayrılmayıp ana canlı üzerinde yaşayarak koloniler meydana getirmesidir.

Sporla üreme

Sporlar, sağlam yapılı örtüleri olan, elverişsiz koşullara dayanıklı, özelleşmiş hücrelerdir. Çevre şartları uygun değilse spor hücresi bu dayanıklı yapısı sayesinde hayatta kalabilir. Uygun şartlarda ise gelişerek yeni canlıyı oluşturur. Ayrıca suyla, rüzgarla ya da diğer aracılarla taşınabildiği için ana canlının bulunduğu bölgenin çok uzaklarında bile yeni canlıyı oluşturabilir. Tek hücrelilerden plazmodyumda, çok hücrelilerden mantarlarda ve
tohumsuz bitkilerde (karayosunları ve eğrelti otları) görülür.

Rejenerasyon ile üreme

Canlının zarar gören kısımlarını onarmasına rejenerasyon, canlıdan kopan bir parçanın kendini tamamlayarak yeni bir canlı oluşturmasına rejenerasyonla üreme denir. Denizyıldızı, toprak solucanı, denizanası ve planarya gibi canlılarda rejenerasyonla üreme gözlenir. Bu canlıların vücudundan kopan bir parça, mitozla eksik kısımlarını tamamlayarak yeni bir birey meydana getirebilir

Partenogenez

Döllenmemiş yumurta hücresinin gelişerek yeni bireyi oluşturmasıdır. Eklem bacaklılarda, arılarda, su pirelerinde, karıncalarda, yaprak bitlerinde ve bazı kelebeklerde görülür.

Bitkilerde vejetatif üreme

Bitkiler, eşeyli üremenin yanında eşeysiz üreme çeşidi olan vejetatif üreme ile de çoğalır. Vejetatif üreme mitoz ve
yenilenme esasına dayanır. Bu üreme şeklinde yüksek yapılı bitkilerin gövde, dal ve yaprak gibi organlarından alınan
parçalar köklendirilerek yeni bitkiler elde edilir. Bu yolla elde edilen bitkiler ana bitkiyle aynı kalıtsal yapıya sahiptir.