İhtisab, Osmanlı devlet teşkilatında köklü değişikliklerin yapıldığı Sultan II. Mahmud Han zamanında, 1826 yılında, yeniçeriliğin kaldırılmasından sonra şehir idaresinde doğan boşluğu ortadan kaldırmak için kurulan nazırlık.

Yeniçeriliğin kaldırılmasınran sonra doğan boşluğu gidermek için de daha geniş yekilerle kontrolu sağlayacak yeni bir idari sistem kurulması gerektiğinden, ihtisab nazırlığı kurularak, başlangıçta muhtesib, ihtisab ağası veya ihtisab emini ünvanı ile ihtisab işine bakan kimse de ihtisab nazırı ünvanını aldı. Her türlü inzibati görevi üstlenen bu teşkilata, bostancıbaşı, mimarbaşı, hamam ve hamallar yazıcısı gibi vazifelilerle, mahallelerin nüfus kayıt ve yoklamasını yağan mahalle mukayyidleri, bazen de mahalle imamları yardımcı görevli kabul edilirdi.

1845’te şurta (polis) ve 1846’da zaptiye müşirliği kurulduğundan, ihtisab nezaretinin bir kısım vazife ve selahiyetleri yeni kurulan bu müesseselere devredildi. Nezaret ise, sadece narh ve esnaf işine bakar oldu. Nezaretin yetkilerinin sınırlanarak başka müesseselere devredilmesi ve memleketin içinde bulunduğu durum, bir çok aksaklıkların meydana gelmesine sebep olunca, bazı tedbirler alındı. 1854’te yapılan bir resmi tebliğ ile İstanbul Şehremaneti (Belediye) idaresi kuruldu ve ihtisab nezareti lağvedildi.