Hücre, Arapça “hucra(t)” kapatılmış yer, oda anlamına gelip dilimize buradan yerleşmiştir. Bilinen tüm canlı organizmaların yapısını oluşturan, en küçük biyolojik birimidir.  Genellikle “yaşamın yapı taşları” olarak adlandırılır. (Bakın; Hücre nedir?)

Organeller ise hücre içerisinde bulunan kendi içinde özelleşmiş yapılardır. Özellikle karmaşık yapıdaki ökaryotik hücrelerde birçok organel çeşidi bulunur.

Sitoplazma

Detaylar için; Sitoplazma’nın yapısı ve görevleri

Hücre zarı ile çekirdek zarı arasında kalan hücre bölümünü kaplayan, homojen nitelikte, kolloidal ve devamlı değişim halinde bulunan bir eriyiktir. Sitoplazma inorganik maddeler (çeşitli iyonlar metal tuzları, asit ve bazlar), organik maddeler, (protein, yağ, karbonhidrat, nükleik asitler, hormonlar) ve %60-95 arasında değişen sudan ibarettir. Sitoplazmanın içerisinde çeşitli canlı yapılar (organeller) ve cansız yapılar (inklüzyon cisimcikleri) bulunur. Canlı hücre maddesine “protoplazma” denir. Protoplazma, yapı bakımından sitoplazma ve çekirdekten oluşur.

Büyük oranda sudan ibaret olduğu halde ne sıvı ne de katı özellik gösterir yani kolloidal yapıdadır. Sitoplazma çözünmüş ve dağılmış tanecikler içerir. Bu çözünen taneciklerin miktarı hücre türüne göre değişiklik gösterir.

Çekirdek

Detaylar için; Çekirdeğin yapısı ve görevleri

Hücre çekirdeği yani Nükleus, tanecikli ve lifli bir yapıya sahiptir. Hücreyi yönetir. Çekirdek zarı, nükleoplazma, kromozom ve çekirdekçikten oluşmaktadır. Çekirdek zarı iki tabaka halinde ve çok gözenekli bir yapıya sahiptir. Nükleoplazma ise çekirdeğin özü olup özellikle protein ve tuzlar içerir. İşlevi hücrenin yaşamını sürdürmek ve çalışmasını düzenlemektir. Çekirdek ölecek olursa, hücre de ölür. Çekirdek ayrıca hücre ana maddesi içindeki birçok küçük organelin birbirleriyle uyumlu olarak çalışmasını sağlar. Çekirdeğin hücre bölünmesinde rolü vardır.Rolü görevi hücre bölmesi olduğu için çekirdek çok önemlidir.

Prokaryot Hücre

Prokaryot hücrelerde sadece zarsız bir organel olan ribozom bulunur.

Ökaryot Hücre

Ökaryot hücrelerde zarsız, tek ve çift katlı zara sahip farklı görev ve fonksiyonlar yerine getiren organeller vardır. Hücre içerisindeki bu organellerin sayıları ve çeşitleri, hücrenin tipine, beslenme şekline, yaşına göre değişiklik gösterir. Bitki ve hayvan hücrelerinde farklı fonksiyonları yürütebilen organeller bulunabilir.

Ribozom

Canlıya özgü proteinleri hücre içinde sentezleyen organeldir.

Görevleri

  1. Protein moleküllerinin sentezini yaparlar. Yani genetik kodda taşınan bilgiler protein moleküllerine dönüştürülür.
  2. Protein ve enzim sentezler.
  3. Ribozomlar, peptidil transferi ve peptidil hidrolizi olarak adlandırılan oldukça önemli iki biyolojik işlemde katalizör görevi görür.
  4. Amino asitleri, mesajcı RNA (mRNA) molekülleri tarafından belirtilen sırada birbirine bağlar.

Detaylı bilgi; Ribozom Yapısı ve Görevleri

Endoplazmik Retikulum

Hücre zarı ile çekirdek zarı arasında uzanan hücre içi kanallar sistemidir.

İki çeşit endoplazmik retikulum bulunur. Bunlar;

  1. Granüllü endoplazmik retikulum: Üzerinde ribozomlar bulunan endoplazmik retikuluma granüllü endoplazmik retikulum denir.
  2. Granülsüz endoplazmik retikulum: Üzerinde ribozomlar bulundurmayan endoplazmik retikuluma granülsüz endoplazmik retikulum denir.

Görevleri

  • Genel anlamda hücreye destek olur.
  • Hücre çekirdeğinin belirli bir bölgede sabit kalmasını sağlar.
  • Asidik-bazik tepkimelerin birbirinden ayrılmasını ve hücre içerisinde maddelerin taşınmasını sağlar.
  • Ribozomlarda üretilen proteinler paketlenerek küçük keseler halinde Golgi aygıtına gönderilir.
  • Yağ moleküllerini sentezler.
  • İlaç ve alkollerin zehirleyici etkilerinin yok eder.
  • Karaciğer hücrelerinde depolanan glikojenin glikoza parçalanmasında görev alır.
  • Steroit yapılı bazı hormonların sentezinde görev alır.

Detaylı bilgi; Endoplazmik Retikulum Yapısı ve Görevleri

Golgi Aygıtı

Protein ve yağ yapılı çok sayıda yassılaşmış keseden ve küçük kofullardan meydana gelen organeldir. Golgi cisimciği de denir.

Görevleri

  • En genel anlamda Golgi aygıtı, proteinlerin ve lipitlerin keseciklere taşınmasından, değiştirilmesinden ve paketlenmesinden sorumludur.
  • Endoplazmik retikulumlarda üretilen maddelerin büyük bir kısmı Golgi aygıtında ayrıştırılır, depolanır ve paketlenir.
  • Lizozomların oluşumunda rol oynar.
  • Golgi aygıtı, glikoprotein ve lipoprotein gibi maddelerin üretimi ve salgılanmasından sorumludur.

Detaylı bilgi; Golgi Cisimciği Yapısı ve Görevleri

Lizozom

Tek katlı zarla çevrili olan ve sindirim enzimleri taşıyan hücre organeline lizozom denir.

Görevleri

  1. Yabancı maddeleri, bakteri ve virüsleri etkisiz hale getirir.
  2. Bozulmuş ve yaşlanmış organelleri yok eder.
  3. Döllenme için spermin başında yer alara yumurtanın delinmesini sağlar.
  4. Hücrenin savunmasında rol oynar.

Detaylı Bilgi: Lizozom Yapısı ve Görevleri

Peroksizom (Mikrocisimcikler)

Tek katlı zarla çevrili, 0.3-0.5 mikron çapında olan ve zehirli maddeleri yok eden organeldir. Diğer adı ise mikrocisimciklerdir.

Görevleri

  • Katalaz enzimleri sayesinde alkol, ilaç gibi zararlı maddelerin toksik etkilerini yok eder.
  • Katalaz enzimi sayesinde zehirli bir madde olan hidrojen peroksiti (H2O2) su ve oksijene ayrıştırıp zararsız hale getirir.
  • Bazı peroksizomlar ise yağ asitlerini daha küçük moleküllere dönüştürerek mitokondrinin kullanabileceği boyutlara getirir.
  • Yağ asitlerinin şekerlere kırılmasını sağlar.
  • Oksijen kullanarak molekülleri parçalarlar.

Detaylı Bilgi: Peroksizom Nedir? Yapısı ve Görevleri

Koful

Sitoplazmadan arınmış, bir zarla çevrili ve içi sıvı dolu olan hücre içindeki boşluklara koful denir.

4 çeşit koful vardır. Bunlar;

  1. Besin Kofulu: Endositoz yoluyla besinlerin hücreye alınması sonucunda oluşan keseciklere denir.
  2. Salgı Kofulu: Metabolizma sonucu oluşan atık maddelerin ve golgi aygıtında üretilen salgıların hücre dışına verilmesini sağlayan keseciklere denir.
  3. Depo Kofulu: Hücrenin ihtiyaç duyduğu besin çeşitlerini ve zararlı maddeleri depolayı hücre dışına atan kofuldur.
  4. Kontraktil (Kasılgan) Koful: Ökaryotik tek hücreli canlılarda hücre içine giren suyun fazlasını hücre dışına atan kofula denir.

Detaylı Bilgi: Koful Nedir? Yapısı ve Görevleri

Mitokondri

Genellikle ökaryotik organizmalarda bulunan çift zara bağlı bir organeldir.

Görevleri

  • Gerektiğinde çoğalarak ihtiyaç duyduğu proteinleri sentezler
  • Hücresel enerjiyi sağlar (ATP)
  • Geçici olarak kalsiyum depolayarak hücrenin kalsiyum homeostazı için katkıda sağlar
  • Kalsiyum sinyali (kalsiyumla uyarılmış apoptoz dahil)
  • Hücre farklılaşmasını sağlar
  • Hücre ölümlerini programlı gerçekleştirir
  • Hücre döngüsü ve hücre büyümesinin kontrolünü sağlar
  • Mitokondriyal reaktif oksijen türlerinden sinyalleşme
  • Steroid sentezi
  • Hormonal sinyalleşme

Detaylı Bilgi: Mitokondri  Yapısı ve Görevleri

Plastitler

Plastitler:  Ökaryot hücreli canlılarda (alg, bitki gibi) bulunan ve çift katlı zara sahip organeller grubuna plastitler denir.

Bitki hücrelerindeki plastitler üç çeşittir. Bunlar;

  1. Kloroplast: Klorofil bulunduran ve fotosentez tepkimelerini gerçekleştiren yeşil
    renkli plastitlere kloroplast denir.
  2. Kromoplast: Bitkilerde yeşil dışındaki diğer renk pigmentlerini taşıyan plastitlere kromoplast denir.
  3. Lökoplast: Genellikle bitkilerin ışık görmeyen kısımlarında bulunan (kök, gövde, tohum, yumru vb.) renksiz plastitlere lökoplast denir.

Görevleri

  • Güneş ışığı yardımıyla fotosentez yapar,
  • Bitkilerin çiçek, tohum ve meyvelerine renk verirler.
  • Protein, yağ ve karbonhidratların sentezini yapar ve depolarlar

Detaylı Bilgi: Plastit Nedir? Çeşitleri Yapısı ve Görevleri

Sentrozom

Genellikle havan hücrelerinde, alg ve mantarlarda çekirdeğin yanında yer alan zarsız bir organeldir.

Görevleri

Sentrezomun görevi kısaca hücre bölünmesi sırasında kromozomları zıt kutuplara ayrılarak aralarında iğ iplikleri oluşturur.

  • İğ iplikleri oluşturur
  • Bölünme sırasında kromozomları ayırır ve kutuplara taşır

Sentrezom hayvan hücresinin ana mikrotübül düzenleme merkezidir ve aynı zamanda hücre döngüsü ilerlemesini sağlar.

Detaylı Bilgi: Sentrozom Yapısı ve Görevleri

Hücre İskeleti

Sitoplazmadaki özel proteinlerin kendi aralarında bağlar kurarak birleşip oluşturduğu tüpsü ve ipliksi yapılara denir.

 Görevleri

  • Hücreye destek olma ve şeklini belirlemede,
  • hücre bölünmesinde,
  • hücre duvarının oluşumunda,
  • hücrelerin birbirine tutunmasında,
  • hücreler arası haberleşmede,
  • endositoz ve ekzositoz olaylarında,
  • O-organellerin sitoplazma içinde yer değiştirmesinde,
  • çekirdeğin yerinin sabitlenmesinde,
  • sil ve kamçı oluşumunda,
  • amip gibi hücrelerde yalancı ayak oluşumunda,
  • sitoplazma hareketlerinde görevidir.

Detaylı Bilgi: Hücre İskeleti Yapısı ve Görevleri