Fiilimsi ya da eylemsi, fiilden (eylemden) türeyen ancak tam olarak eylem bildirmeyen, yalnızca “-ma/-me” gibi olumsuzluk eklerini alabilen ancak fiillerin aldıkları zaman kipleri ve kişi eklerini alamayan sözcüklerdir.

Örnek olarak; “gel-, ver-, otur-” sözcükleri birer fiildir ancak  “gelen, veren, gitmeden, oturan” gibi sözcükler her ne kadar fiile benzese de aslında tam olarak fiil değildir. Bu sözcükler aldıkları ekler yüzünden artık bir eylem belirtmez ve fiilleri isim yapmaz. Bu sebeple bu sözcükler fiilimsi olarak adlandırılır.

  • Fiilimsi ekleri, bir fiili isim ile fiil arasında bırakır.
  • Bazı fiilimsiler ek fiil alarak yüklem olabilir.
  • Cümlede isim, sıfat, zarf gibi görevlerde kullanılabilir.

Fiilimsi Örnekleri

  • Gün biter bakışın kalır bende. (isim fiil)
  • İşleyen demir pas tutmaz. (sıfat fiil)
  • Senin bu halini görünce gençliğimi hatırladım (zarf fiil)

İsim Fiil (Ad Eylem)

Fiillere getirilen “-ma, -ış, -mak” ekleriyle türetilen, bir eylemin adı olan sözcüklerdir. İsim fiiller bir eylemin ismi olur; “oturmak” sözcüğü ele alındığında gerçekleştirilen eylem, isim fiil ekiyle eylemin adı olmuş durumdadır.

İsim Fiil Ekleri;

  • -me, -ma
  • -ış, -iş, -uş, -üş
  • -mek, -mak (Bu ekler her halükarda isim fiil ekidir)

İsim fiil ekleri “ma(y)ışmak” şeklinde kodlanabilir ve daha kolay bir şekilde akılda tutulabilir.

Örnekleri

  • Bir gülüşün ömre bedel. (gül-üş-ün)
  • Adamı yalvarışlarını bir görecektin. (yalvar-ış)
  • Mademki yükseliş var, onun inişi de var. (yüksel-iş)

UYARI: İsim fiil eklini almış bazı fiilimsiler kalıplaşarak isim haline gelir. Bu tür isimler isim fiillerle karıştırılmamalıdır.

  • Patates ekmek bu sene kazandırabilir.
  • Bakkaldan üç ekmek aldım.

Örneklerden ilki patatesi tarlaya ekmek anlamı taşır ve hareketlilik hali bulunduğundan isim-fiil yani fiilimsidir. İkinci örnekteki “ekmek” bir gıdanın adı olduğundan isim fiil değildir.

Sıfat Fiil (Ortaç) (Sıfat Fiil Ekleri)

Sıfat fiil ekleri, fiil köklerine gelen eklerle fiilleri türeten, cümlede sıfat görevli kullanılan sözcüklerdir. Tek başlarına kullanıldıklarında adlaşmış sıfat olurlar. Sıfat fiiller niteleme sıfatı olarak kabul görürler. Sıfat fiil ekleri; “-an, -ası, -mez, -ar, -dik, -ecek, -miş”dir.

Örnekler

  • İşleyen demir pas tutmaz.
  • Buralardan gidesi var.
  • Kışın açan çiçeklerin ömrü az olur.

“-en, -an” ekleri her zaman sıfaat fiildir.

UYARI 1: Bazı sıfat fiiller kalıplaşarak isimleşebilir.

  • Buradan dolmuşla Kadıköy’e geçelim.
  • Pazardan iki kilogram yemiş aldı.
  • İçeçeklerimizi bagaja yerleştirir misin?

UYARI 2: Sıfat fiil eki alan sözcükler ile zaman eki almış fiiller birbirleriyle karıştırılmamalıdır.

  • Yaşlanmış sandalla denize açıldı. (Sıfat fiil)
  • Görmeyeli Ahmet Dayım da bayağı yaşlanmış. (Fiil)

UYARI 3: Sıfat fiiller edatlarla kalıplaşmış bir şekilde de kullanılabilir.

  • Dövecek gibi bakıyor.
  • Uğruna ölecek kadar çok sevdiğini söyledi.

UYARI 4: Sıfat fiiller yardımcı fiillerle birlikte kullanılabilir.

  • Durduk yeri bu olayı soracak oldu.

Zarf Fiil (Bağ fiil, Ulaçlar)

Zarf fiiller cümlede zarf (belirteç) göreviyle kullanılan eylemsilerdir. Doğrudan fiil kök veya gövdelerinden türetilebildikleri gibi adeylem ve ortaçlardan (sıfat-fiillerden) çeşitli ekler ve edatlar yardımıyla da oluşturulabilir. İsim fiil ve sıfat fiiller ile kıyaslandığından ek sayısı fazladır. Zarf fiil ekleri şunlardır: “-ken, -alı, -madan, -ince, -ip, -arak, -dıkça, -maz, -casına, -meksizin, -dığında, -esiye”

Örnekler

  • Gece gündüz çabalayarak bugünlere geldi.
  • O gülümseyince içimde bir heyecan oluşuyor.
  • Uçak iner inmez karşılamaya gitti.

* Zarf fiiller, durum ve zaman bildirenler olarak iki grupta incelenebilir.

UYARI: “-ken” zarf fiil eki isimlere eklendiğinde yalnızca zarf olur.

  • Babamlar küçükken bir süre İzmir’de oturmuş.

UYARI 2: Zarf fiilleri bulmak için yükleme “nasıl” ve “ne zaman” soruları sorulabilir.


Ayrıca bakınız;