Fiilden (eylemden) türeyen ancak tam olarak eylem bildirmeyen, fiillerin aldıkları zaman kiplerini ve kişi eklerini alamayan yalnızca “-ma, -me” gibi olumsuzluk eklerini alabilen sözcüklere “fiilimsi ya da eylemsi” denir. Zaten fiilimsi adı üzerine düşünüşürse, fiile benzeyen ancak tam olarak fiil olmayan manası anlaşılır.

Git-, sev-, çalış-” sözcükleri birer fiildir. Ancak “gitmeden, seven, çalışarak…” gibi sözcükler her ne kadar fiile benzese de aslında tam olarak fiil değildir. Bu sözcükler aldıkları ekler yüzünden artık bir eylem belirtmez ancak aldıkları ekler de bu fiilleri isim yapmaz bu sebeple bu sözcükler fiilimsiolarak adlandırılır.

  • Fiilimsi ekleri, fiili isim ile fiil arasında bırakır.
  • Bazı fiilimsiler ek fiil alarak yüklem olabilmektedir.
  • Fiilimsiler cümle içerisinde isim, sıfat, zarf gibi görevlerde kullanılabilir.

Fiilimsi Örnekleri

  • Gün biter bakışın kalır bende. (isim fiil)
  • İşleyen demir pas tutmaz. (sıfat fiil)
  • Senin bu halini görünce lise yıllarımı hatırladım. (Zarf Fiil)

İsim Fiil (Ad Eylem)

  • Fiillere getirilen “-ma, -ış, -mak” ekleriyle türetilen, bir eylemin, oluşun, kılışın adı olan sözcüklerdir. İsim fiiller bir eylemin ismi olur; “koşmak” sözcüğü ele alındığında yapılan bir eylem, isim fiil ekiyle eylemin adı olmuş durumdadır.

İsim Fiil Ekleri;

  • -me, -ma
  • -ış, -iş, -uş, -üş
  • -mek, -mak (Bu ek her halükarda isim fiil ekidir)
  • İsim fiil ekleri “ma(y)ışmak” şeklinde kodlanabilir ve bu kodlama sayesinde isim-fiil ekleri daha kolay bir şekilde akılda tutulabilir.

Örnekleri

  • Bir gülüşün ömre bedel. (gül-üş-ün)
  • Gün biter bakışın kalır bende. (bak-ış-ın)
  • Adamın yalvarışlarını bir görecektin. (yalvar-ış)
  • Mademki yükseliş var, iniş olmaz olur mu? (yüksel-iş)

UYARI: İsim fiil ekini almış bazı fiilimsiler kalıplaşarak isim haline gelmiştir. Bu tür isimleri isim fiillerle karıştırılmamalıdır.

  • Buğday ekmek bu sene kazandıracak.
  • Bakkaldan üç ekmek aldım.

Yukarıdaki örneklerden birincisi buğdayı toprağa ekmek manası taşıdığından, bir hareketlilik hali bulunduğundan isim fiil yani fiilimsidir. Ancak ikinci örnekteki “ekmek” bir gıdanın ismi olduğundan isim fiil değildir.

İsim fiil eki aldığı halde kalıplaşarak isim haline gelmiş diğer sözcükler şunlardır:

  • Dondurma yedim.
  • Yaprak sarmasını severim.
  • Kazmayı taşa vurdu.
  • Atatürk ileri görüşlü bir liderdi.
  • Kolundaki dövmeyi sildirdi.
  • Çıkış noktasına geldik.
  • Sallama çay aldım.
  • Kavurma, asma, yazma, dolma, yağış

Sıfat Fiil (Ortaç) (Sıfat Fiil Ekleri)

  • Fiil köklerine gelen eklerle fiilleri türeten, cümle içinde sıfat göreviyle kullanılan sözcüklerdir.
  • Sıfat fiiller tek başlarına kullanıldıklarında adlaşmış sıfat olurlar.
  • Sıfat fiiller niteleme sıfatı olarak kabul görürler.

Sıfat fiiller “-an, -ası, -mez, -ar, -dik, -ecek, -miş” eklerinin fiillere getirilmesiyle yapılır.

Örnekleri

  • İşleyen demir pas tutmaz.
  • O öpülesi eller beni büyüttü.
  • Kışta açan çiçeklerin ömrü az olur.
  • Senin ne bitmez çilen varmış.
  • Bana gazeteyi getirecek kimse yok mu?

-en, -an” her zaman sıfat fiildir.

UYARI 1: Bazı sıfat fiiller kalıplaşarak isimleşmiştir.

  • Dolmuşla Kadıköy’e geçtik.
  • Pazardan 2 kg yemiş aldık.
  • İçeceklerimizi bagaja yerleştirdik.

UYARI 2: Sıfat fiil eklerini alan sözcükler ile zaman ekini almış fiiller birbirleriyle karıştırılmamalıdır.

  • Yaşlanmış sandalla denize açıldı. (Sıfat fiil)
  • Görmeyeli Ali Amca bayağı yaşlanmış. (Fiil)

UYARI 3: Sıfat fiiller edatlarla kalıplaşmış bir şekilde de kullanılabilmektedir.

  • Dövecek gibi bakıyordu.
  • Ölecek kadar çok seviyordu.

UYARI 4: Sıfat fiiller yardımcı fiillerle birlikte de kullanılabilir.

  • Durduk yere bu olayı soracak oldu.

Zarf Fiil (Bağ fiil, Ulaçlar)

İsim fiil ve sıfat fiiller gibi fiil soylu sözcüklerden türetilen, cümlede zarf tümleci olarak kullanılan ve genellikle yüklemi durum ile zaman yönünden niteleyen fiilimsilerdir. İsim ve sıfat fiilleriyle kıyaslandığından ek sayısının fazla olduğu görülür. Zarf fiil ekleri şunlardır: “-ken, -alı, -madan, -ince, -ip, -arak, -dıkça, -maz, -casına, -meksizin, -dığında, -esiye

Örnekleri

  • Çabalayarak bugünlere geldi.
  • Gülümseyince içimde bir heyecan oluşuyordu.
  • Canım sıkıldıkça sahile yürüyüşe giderim.
  • Durmaksızın koşuyordu.
  • Uçak iner inmez karşılamaya gittik.

* Zarf fiiller, durum ve zaman bildirenler olarak iki grupta incelenebilir.

UYARI: “-ken” zarf fiil eki isimlere eklendiğinde yalnızca zarf olur.

  • 10 yaşındayken İzmir’de oturuyorduk.

UYARI 2: Zarf fiilleri bulmak için yükleme “nasıl” ve “ne zaman” soruları sorulabilir.


Ayrıca bakınız;