Afrika, yüz ölçümü ve nüfus yoğunluğu açısından dünyanın en büyük ikinci kıtasıdır. Kendisine bitişik kabul edilen adalar ile birlikte 30,8 milyon km²’lik alanı ile dünya yüzölçümünün %6’sını ve dünya üzerindeki toprakların %24,4’ünü kapsar. 1 milyar kişilik nüfusuyla dünya nüfusunun %15’ini barındırır. Afrika, kuzeyde Akdeniz, güneyde Hint Okyanusu, batıda Atlas Okyanusu, doğuda Sina Yarımadası, Kızıldeniz ve Süveyş Kanalı ile çevrelenmiştir. Madagaskar’ı ve çeşitli takımadaları bünyesinde barındırır. Kıtada 54 adet diplomatik olarak tanınmış bağımsız devlet, dokuz bölge ve 3 adet de sınırlı tanınmış devlet bulunur.

Coğrafya

Afrika’nın en geniş yeri (7.360 km), batıda­ki Yeşil Burun ile doğudaki Guardafui Burnu arasındaki kesimdir. Kuzeydeki Beyaz Burun’dan güneydeki Agulhas (İğne) Burnu’na kadar olan en uzun bölümü ise yaklaşık 8.000 kilometredir. Bu iki burun arasındaki uzaklı­ğın hemen hemen tam ortasından ekvator ge­çer. Afrika kıtasını kuzeyden Akdeniz, gü­neyden ve batıdan Atlas Okyanusu, doğudan Hint Okyanusu ile Kızıldeniz kuşatır.

Afrika kıyılarının açığındaki birkaç ada, ge­leneksel olarak kıtanın birer parçası sayılır. Bunların en önemlisi olan Madagaskar dün­yanın dördüncü büyük adaşıdır (bakınız; Ada) ve birkaç küçük adayla birlikte Madagaskar Cumhuriyeti’ni oluşturur. Afrika kıyılarının açığındaki öbür adalardan Mauritius bağımsız bir devlettir. Zengibar Adası Tanzanya’nın, Bioko ise Ekvator Ginesi’nin yönetimindedir.

Yüzey Biçimleri

Çok değişik yüzey biçimlerini barındıran Afrikanın doğusu ve güneyi yüksek, batısı daha alçaktır. Doğudaki yüksek bölge, kuzeyde Etiyopya’nın 4.500 metreyi geçen dağlık alan­larından güneyde 3.300 metreyi geçen Draken Dağları’na (Drakensberg) kadar uzanır. Bu iki büyük dağlık bölgenin arasında Doğu Afrika Yaylası, Güney Afrika ve Zimbabve’nin bozkırları gibi daha alçak yaylalar yer alır.

Dağlık alan Afrika’nın doğusunda en bü­yük yükseltilere ulaşır. Bunlar, Orta Kenya’ daki Kenya Dağı’nın karlarla kaplı, 5.199 metre yükseklikteki doruğu ile Tanzanya’da bulunan, 5.895 metre yükseklikteki Kilimanjaro Dağı’dır.
Batıya doğru arazi giderek alçalır ve dağlık alanlar seyrekleşir. Sahra’daki Ahaggar ve Tibesti dağlarının en yüksek noktası 3.415 metre, Fas’tan başlayarak Cezayir ve Tunus’a kadar uzanan Atlas Dağlan’nın en yüksek tepesi ise 4.165 metredir. Batı Afrika’nın en yüksek bölümü, 4.000 metreyi geçen Kame­run Dağı ile 1.500 metreye ulaşan Gine Dağları’dır.

Kıtanın en çarpıcı yüzey biçimleri, Rift Sistemi olarak bilinen, doğudaki bir dizi çatlak ya da uçurumdur. Asya’nın batısından Afrika’nın doğusuna kadar iki kıtada 6.400 km boyunca uzanan bu çatlağın Afrika’daki görünümü derin ve uzun, dar vadilerdir.

Kıtanın iç bölümünde bir dizi çöküntü ve çukur yer alır. Batıdaki Nijer ve Cad, doğu­daki Sudan, ortadaki Zaire, güneydeki Kala-hari çukurları bunların başlıcalarıdır.

Akarsu ve Göller

Kongo Nehri ızaktan çekilmiş bir görüntü

Nü, Kongo, Nijer, Zambezi gibi dünyanın en büyük akarsularından birkaçı Afrika’dadır. Dünyanın en uzun ırmağı olan Nü, ana kolu Beyaz Nü’in kaynağından başlayarak 6.650 km boyunca uzanır. Irmağın akışını yer yer çağlayanlar böler. Bu çağlayanlardan biri, II. Assuan Barajı’nın oluşturduğu Nasır Gölü’yle kaplanmıştır.

Kongo (Zaire) Irmağı Afrika’nın ikinci uzun ırmağıdır. Birçok kolla beslenerek, ek­vator yakınındaki geniş alanlarda akar. Çağ­layanlarla kesintiye uğradığından ancak yer yer ulaşıma elverişlidir. Nijer Irmağı Gine’ den doğar, geniş bir yay çizerek kuzeye ve doğuya akar, sonra güneye dönerek Gine Körfezi’ne dökülür. Afrika’nın güneyinde, doğuya doğru akan Zambezi üzerinde, 108 metre yüksekliğindeki Victoria Çağlayanı ve Kariba Barajı vardır.

Afrika’da, çoğu bütün çığın boyunca ulaşı­ma elverişli olmayan daha birçok büyük ırmak vardır. Kıtanın batısındaki Senegal, Gambia ve Volta, güneyindeki Oranj, Ro-vuma ve Limpopo ırmaklan bunlardan­dır.
Büyük Göller olarak bilinen göller zinciri Afrika’nın doğusunda yer alır. Bu göllerin birçoğu Rift Sistemi’nin kimi bölümlerini kaplar ve derinlikleri deniz düzeyinin çok altına iner. Afrika göllerinin en büyüğü, geniş bir çukurda yer alan ve Kuzey Amerika’daki Superior Gölü’nden sonra dünyanın ikinci büyük tatlı su gölü olan Victoria Gölü’dür. Gene bir çukur gölü olan kuzeybatıdaki Çad Gölü’nün derinliği ve alanı, mevsimlik yağış­lara bağlı olarak yıl boyunca değişir.

İklim

Afrika’nın büyük bölümü tropikal ve astropi­kal iklim kuşaklarında yer alır. Yalnız kıtanın kuzeyindeki Akdeniz kıyılarında, Güney Af­rika Cumhuriyeti’nin güney ve güneybatı kesimleri ile kıtanın doğusundaki yüksek yer­lerde ıhman iklim egemendir.

Bu iklim kuşaklarını belirleyen en önemli etken aldıkları yağış miktarıdır. Bütün yıl yağış alan ekvator yakınındaki düzlüklerde yılın 160 günü şiddetli yağış görülür. Batı kıyısı ormanları da bol yağış alır. Ekvator kuşağının kuzeyi ve güneyi yılın beş-altı ayın­da kesinlikle yağışlıdır. Bu yağışları, ara sıra sağanaklarla kesilen kurak bir mevsim izler. Güneye ve kuzeye gidildikçe azalan yağış Sahra ve Kalahari çöllerinde iyice azalır. Kıyı­nın ılıman kuşağı kış aylarında genellikle orta yağışlıdır.

Afrika’nın büyük bölümünde sıcaklık fazla değişmez ve çöller ile ekvatordaki kimi bölge­ler dışında, ender olarak 27°C’nin üstüne çıkar. Sahra’da ise günbatımından sonra sıcaklık donma noktasına düşebilir. Afrika’ nın doğusundaki ve güneyindeki dağlık böl­geler batısındaki alçak bölgelerden daha serindir.

Bitki Örtüsü

Afrika’nın büyük bölümü ya savanlar ya da çöllerle kaplıdır. Sık ormanlar kıtanın ancak onda birine yayılır. Sıcak ve nemli ekvator bölgelerinde sert odunlu, yüksek ağaçlardan oluşan tropikal yağmur ormanları yetişir. Tepede birleşen ağaç dallan, çok az güneş ışığı geçiren, çatı gibi bir kubbe oluşturur. Işığın azlığı nedeniyle orman tabanındaki bitki örtüsü seyrektir.

Afrika’nın tropik bölgelerinde, tarım alan­ları açmak için yüksek ağaçlı ormanlar kesi­lince bunların yerini daha kısa boylu ve daha az yararlı ağaçlar almış, bu yeni ormanlann tabanında sık bir bitki örtüsü gelişmiştir. Kıtanın bu bölgelerindeki ağaçlar kışın yap­raklarını dökmeyen türlerdendir.

Orman kuşağını çevreleyen daha kurak iklim bölgelerinde, otlakların ve yer yer ormanların bulunduğu savanlardaki bitki örtüsünün boyu 3,5 metreye ulaşırken çöllere doğru bitkilerin boyu kısalır ve bozkır otları­na dönüşür. Buralardaki açık alanlar tahıl üretimine ve hayvancılığa elverişlidir.

Savanlann kuzeyinde ve güneyinde iklim giderek kuraklaşır, otlaklann yerini çöller alır. Zaman zaman yağan şiddetli yağmurlann hemen buharlaştığı Sahra’yı insanlar binlerce yıldır vahadan vahaya ulaşarak geçmektedir. Yeraltı su kaynaklarıyla beslenen bu vahalar hurma ağaçlarının ve başka bitkilerin yetiştiği tek sulak alanlardır.
Afrika’nın güney ve kuzeyindeki kıyı böl­gelerinde Akdeniz tipi bitki örtüsü egemen­dir. Dağlık bölgelerde iklim ve bitki örtüsü yüksekliğe bağlı olarak değişir.

Kıta Ülkeleri

Angola, Benin, Botsvana, Burkina, Burundi, Cape Verde, Cezayir, Cibuti, Çad, Ekvator Ginesi, Eritre, Etiyopya, Fas, Fildişi Sahili, Gabon, Gambiya, Gana, Gine, Gine-Bissau, Güney Afrika, Güney Sudan, Kamerun, Kenya, Komorlar, Kongo, Kongo Demokratik Cumhuriyeti, Lesotho, Liberya, Libya, Madagaskar, Malavi, Mali, Mauritius, Mısır, Moritanya, Mozambik, Namibya, Nijer, Nijerya, Orta Afrika Cumhuriyeti, Ruanda, Sao Tome ve Principe, Senegal, Seyşeller, Sierra Leone, Somali, Sudan, Svaziland, Tanzanya, Togo, Tunus, Uganda, Zambiya, Zimbabve