İsim, canlı ya da cansız herhangi bir varlığı niteleyen, işaret eden sözcüklerdir ancak bazı durumlarda tek bir sözcük varlıkların anlamlarını karşılamakta yetersiz kalır. Böyle durumlarda bir ad, başka bir ad ile anlam bağı kurarak kelime grubu oluşturur ve oluşturulan bu kelime grubunun anlam ilgisi, en az iki ismin bir araya gelerek kendi aralarında oluşturdukları anlam ilgisi isim-ad tamlaması olarak adlandırılır.

Ad tamlamalarını oluşturan sözcüklerinden birinci olan isim “tamlayan”, ikincisi ise “tamlanan” olarak adlandırılır. Tamlayan ve tamlananın kendilerine ait ek ve görevleri vardır. Tamlayan ekleri; -(a)n, tamlanan ekleri ise; -i, -ı, -u, -ü dür.

Örnek:

  • Armudun sapı
  • Üzümün çöpü
  • Uçağın motoru

Türleri

Belirtili ad tamlaması

Bu tamlama türünde tamlayan ilgi bir ilgi eki “-in, -ın, -un, -ün”, tamlayan ise iyelik eki “-i, -ı, -u, -ü” alır. Bu ekleri alan ve aralarında aitlik ilişkisi kuran tüm tamlamalar belirtili ad tamlamasıdır. Belirtili ad tamlamasında bahsi geçen isimler bellidir ve söylendiğinde akla bilinen tek bir varlık ya da düşünce gelir. Belirtili isim tamlamalarında tamlayanı bulmak için iyelik eki almış tamlanana “Neyin? Kimin?” soruları sorulur.

Örnek:

  • Armudun sapı var, üzümün çöpü dersen evde kalırsın.

Bu cümlede yer alan “armudun sapı ve üzümün çöpü” sözcüklerinde isim tamlaması vardır. “armut-un sap-ı/üzüm-ün çöp-ü”, burada armut ve üzüm kelimesi “-ın” ilgi eki, “armudun sap-ı ve üzümün çöp-ü kelimelerindeki “-ı” ise iyelik ekidir ve burada sapın armuda çöpün de üzüme ait olduğu bildirilmektedir.

  • Masanın üzerindeki benim kalemim.
  • Mehmetin arkadaşları bu akşam gelecek.

Bu isim tamlamasında tamlanan birden fazla tamlayana veya tamlayan birden fazla tamlanana bağlanabilir.

  • Mehmet’in anası, babası, dedesi, ninesi bir araya gelmiş durum değerlendirmesi yapıyorlar.

Belirtisiz ad tamlaması

Bu isim tamlamasında tamlayan ek almazken tamlanan bir iyelik eli alır. Bu tamlamalarda aitlikten çok iki ismin birleşerek yeni bir varlık ya da kavram oluşturma ilgisi vardır, tamlamalarda bahsi geçen isimler belirsizdir. Örnek olarak “uçak motoru” denildiğinde motorun hangi uçağa ait olduğu belirsizdir.

Örnek:

  • Uçak motoru arızalanınca pilot acil iniş için izin istedi.

Bu cümlede tamlayan olan “uçak” kelimesi ilgi eki almamıştır ancak tamlayan görevindeki “motoru” ismi iyelik eki almıştır.

“Kendi” zamiri belirtisiz isim tamlamalarında tamlayan görevinde kullanılabilir.

  • Kendi işini halletmeden kimsenin işine yardım etmezdi.

Zincirleme isim tamlaması

Zincirleme isim tamlaması belirtili ve belirtisiz tamlamaların kendi aralarında bağ kurmasıyla oluşur, bu tamlama için en az üç ismin birbirine bağlanması gerekir.

  • Masa örtüsünün kenarı (Masa, örtü, kenar)
    (Tamlayanı isim tamlamasından oluşmuş, zincirleme isim tamlaması)
  • Evin mutfak dolabı (Ev, mutfak, dolap)
    (Tamlananı isim tamlamasından oluşmuş, zincirleme isim tamlaması)
  • Devlet hastanesinin doktor odası
    (Tamlayanı da tamlananı da isim tamlamasından oluşmuş, zincirleme isim tamlaması)

Ayrıca bakın;